„Svako je oblikovan od istog testa, ali nije pečen u istoj pećnici”

share on:

„Svako je oblikovan od istog testa, ali nije pečen u istoj pećnici”

Upravo ovom poznatom Jevrejskom poslovicom nastavljamo članke Multikula, sada već dobro poznatog projekta, u kojem je naša redakcija odlučila da vam predstavi Jevrejsku nacionalnu zajednicu u Vojvodini. Narednih nekoliko redova iskoristićemo kako bismo rekli nešto uopšteno o ovom narodu, a potom ćemo se posvetiti njihovoj ulozi jednog od učesnika multikulturalne vojvodjanske ravnice.

Jevreji (hebrejski Ibrim, Jizrael, Jehudim) pripadaju grupi semitskih naroda. Nalazeći se na raznim stranama sveta, Jevreji se dele na tri grupe: Sabra, Sefardi i Aškenazi, kao i na podrazdele na: arabojezične Jevreje u državama Bliskog i Srednjeg istoka, persijske Jevreje, gruzijske Jevreje. Njihov jezik ivrit (drevnojevrejski), pripada semitskoj grupi semitso-hamitske porodice jezika. Prilagođavajući se sredinama u kojima su živeli i nailazili utočište, Jevreji su na osnovu ivrita stvorili više novojevrejskih jezika-jidiš (adaptacija germanskih) đudezmo i žudesespanjol (romanskih jezika). U praksi su Jevreji dvojezičan narod i više jezičan narod, jer osim maternjeg upotrebljavaju i jezike naroda među kojima žive (prvenstveno indoevropske jezike, najviše engleski). U svetu Jevreja ima oko 17.731.514, od toga Sjedinjene Američke države najviše, oko osam miliona dok ih danas u Srbiji ih ima oko 1300. Vera im je judaizam, a svoju državu Izrael stvorili su 1948. godine.

JEVREJI U VOJVODINI

Prvi podaci o prisutnosti jevrejskog življa u podunavlju datiraju još iz perioda Rimske imperije, dok se intezivnije naseljavanje u Novom Sadu dešava krajem XVII veka. Među prvim stanovnicima tadašnjeg Rackog Sela (Rozendorf) pominje se Markx Philip, koji je imao nadimak Jevrejin Mark, po zanimanju rakijdžija, koji se doselio iz Češke. Godine 1717. Racko Selo će postati Petrovaradinski Šanac, a prema prvim pisanim dokumentima saznaje se da su u njemu živele tri jevrejske porodice sa trinaest članova. Jevreji su se u Petrovaradinski Šanac doseljavali iz severnih i zapadnih pokrajina Austrijskog carstva, naročito posle naredbe da je ograničeno pravo sklapanja braka. Jevreji će sagraditi i prvu sinagogu na novim prostorima, a to daje slobodu za pretpostavku da je postojalo nekoliko porodica (za vršenje jevrejskog bogosluženja potrebno je prisustvo deset odraslih muškaraca starijih od 13 godina). Na čelu jevrejske zajednice u ovom periodu bio je Marx Filip koji je uživao posebnu reputaciju kao prvi doseljenik.

Kada Petrovaradinski Šanac uz upornost stanovnika i velike žrtve najzad dobija status slobodnog grada (1. februara 1748. godine), kao slobodan kraljevski grad dobija i novo ime – Neoplanta (Neusatz, Novi Sad, Ujvidegh ili Neofita, kako su ga Grci nazivali). Kako grad dobija izvesne povlastice i privilegije vezane za trgovinu, Jevreji su u Novom Sadu osetili boljitak u svakodnevnom životu. Obrazovao se jevrejski kvart – geto gde su se preselili; odobreno im je osnivanje Jevrejske opštine kao zvanične administrativno–upravne i verske organizacije Jevreja u gradu, na čijem je čelu bio sudija.

Godine 1783. donet je zakon – “Sistematica gentis judaeorum regulatio”, koji je promenio život Jevreja u carevini. Dozvoljeno im je da pohađaju škole, da se bave zanatom, zemljoradnjom i umetnošću, čak i da nose brade. Pogodnosti koje su imali za vreme cara Josifa II omogućile su mnogim Jevrejima iz okolnih mesta da se presele u Novi Sad i bave se zanatom, a ovim se i broj članova jevrejske zajednice povećavao. Prva jevrejska škola otvorena je 1802. Godine, a nakon nje i prva jevrejska bolnica. Profesionalna opredeljenost i najčešće delatnosti Jevreja bile su: trgovina (trgovci kožom, starim stvarima, trgovci bez dućana…), i zanati (sapundžije, krojači, pečatoresci i obućari…). Izgrađena je sinagoga i jevrejsko groblje. Vremenom su obrazovanje i prosvećenost jevrejskog življa dostigli viši nivo, te su se mnogi iz inostranstva vraćali sa univerzitetskim zvanjem.

Jevrejska opština pretrpela je krizu za vreme bombardovanja Novog Sada 12. juna 1849. godine, zajedno sa ostalim građanima. Kao novosadski građani jevreji su učestvovalii u obnavljanju porušenog Novog Sada, a kada je 1929. godine izglasan Zakon o verskim zajednicama, rešen je i status novosadske Jevrejske opštine.

Hronološki gledano, od starog veka sve do današnjih dana, Jevreji su zauzimali, i zauzimaju značajno mesto u političkom i kulturnom životu našeg područja, o čemu najviše govore kulturni ostatci kao što su: sinagoge, groblja, škole, društva i sl. Dok će ovaj, kao i  nekoliko naših narednih tekstova govoriti o životu jevrejskog naroda na našem području, koji su kulturno i duhovno ne samo obogatili našu ravnicu nego je učinili lepšim mestom za život.

Autor: explorenovisad.rs