U Dunavskoj svaka kuća spomenik

share on:

Kako je novosadski nasip između dve močvare, prostor ne duži od dve stotine metara, s vremenom, postao jedinstvena ulica u srpskoj kulturi. Najstariji dom sapundžije Maslaka. Prvo sedište Matice srpske.

GLEDAJUĆI je danas, kako se ispružila glavom oslonjenom na Vladičanski dvor, a nogama u Dunavu, ko bi mogao i da pretpostavi koliko je bogatstvo prošlosti sadržano u nekoliko stotina metara Dunavske ulice. Oduvek putni pravac između centra grada i reke na čiju se obalu naslanja, od nastanka s početka 18. veka, predstavljala je glavnu saobraćajnu vezu grada sa Dunavom, što je odredilo i njen društveni, istorijski i kulturni značaj.

 

U vremenu svog postanka ulica je bila okružena nezdravim močvarama, a prvih godina 18. veka grade, se prve kuće i dobija svoj lik. Sadašnjim Novosađanima teško je i da zamisle da je davno, nekoliko godina pre bune 1849. godine zaleđe Dunavske ulice bilo neka vrsta gradske deponije, prepuna jamurina sa vodom u koje se bacalo đubre, magacini sa raznom robom, drvare i “zloglasne krčme”.

A onda, “mračna” slika počinje da se menja… Na prostoru ne dužem od dve stotine metara, od kraja 18. do početka 20. veka živelo je i radilo čak osam veoma značajnih knjižara, štampara i izdavača, i po tome je ova ulica jedinstvena u srpskoj kulturi.

– Teško je reći da li je ovu ulicu lepše prelistati ili prepešačiti – veli Đorđe Srbulović, istoričar i autor knjige “Dunavska ulica – od kapije grada do spomenika kulture”. – Gledajući je kako se lenjo ispružila, čovek bi teško mogao da pretpostavi značaj i ulogu koju je imala u istoriji Novog Sada, prečanske Srbije, Srbije i srpskog naroda uopšte.

U virtuelnu šetnju Dunavskom ulicom, krećemo od kuće na uglu Zmaj Jovine i Dunavske, poznate pod imenom “Beli lav”, po opšteprihvaćenom sudu, najstarijeg objekta u gradu. Podaci govore da je kuća 1720. pripadala sapundžiji Stojanu Maslaku, a krajem 18. veka Emanuilu Jankoviću, koji u njoj pokušava da otvori prvu modernu srpsku štampariju. Dugo vremena je bila vlasništvo jedne od nastarijih srpskih plemićkih porodica – Stratimirović, da bi je kasnije kupila porodica Dunđerski. U bombardovanju 1849. godine, sprat kuće je stradao, pa je morao da se obnovi, te je izgubio svoju prvobitnu, baroknu visinu.

Tu odmah je i kuća sa brojem dva, dve posebne zgrade jedna uz drugu, a na fasadi ove druge i danas stoji topovsko đule iz vremena bombardovanja Novog Sada. Iza fasade kuće sa brojem 5, krije se njena burna istorija. Pripadala je porodici Polit-Desančić, a u njoj su se rodili Mihajlo Polit-Desančić, advokat, političar, publicista, predsednik Liberalne stranke i njegova sestra Savka Polit, koja se bavila položajem žena. Bela Trupel, trgovac muzičkim instrumentima, postaje vlasnik kuće 1909. godine i skoro punih 90 godina u njoj su se prodavali muzički instrumenti.

Godine 2012. u Dunavskoj 9, kući izgrađenoj 1886. godine, prestala je da radi čuvena buregdžijska radnja “Đorđević”, koja se tu nalazila od 1903. godine.

– Starost kuće sa brojem 10 seže u godine pre pre bune 1849. godine, poznata je po štamparsko-knjižarskoj radionici porodice Ivković, a pre njih vlasnik je bio dr Stevan Pavlović, advokat i novinar, urednik lista “Naša borba” – otkriva Srbulović istoriju ove kuće. – U istu ulicu, ali na broj 27 dolazi brat Đorđa Ivkovića – Nikola i otvara radionicu i prodavnicu crkvenih stvari i njima snabdeva crkve i manastire, ali su prodavane i po celoj Evropi i Americi. Radionica je uništena u bombardovanju 1944. godine, a radnja je nacionalizovana 1948. godine.

Stanovnik čuvene Dunavske ulice bio je i Josif Singer, dvorski fotograf crnogorskog kralja Nikole, a kao vlasnik kuće sa brojem 12 pominje se 1909. i 1938. godine. O tome svedoči i Singerova molba Magistratu za postavljanje stuba-izloga pred radnjom iz 1909. godine. Singer je u Novom Sadu svoj rad započeo 1880. i postao jedan od najznačajnijih vojvođanskih fotografa. Posedovao je Umetnički zavod prvog stepena za snimanje i malanje koji se nalazio u njegovoj kući. Na fasadi kuće se nalazio grb Kraljevine Crne Gore.

Aktivnost Svetozara Miletića (1826-1901)) započela je u Dunavskoj 14, u kojoj je od 1865. do 1899. bilo sedište Matice srpske po njenom preseljenju u Novi Sad. Tu će, pošto se bude oženio Milicom, ćerkom Svetozara Miletića, kraće vreme živeti i Jaša Tomić. Kao vlasnik susedne sa brojem 16, godine 1909. godine, pominje se poznata dobrotovorka Marija Trandafil, a kasnije su u njoj živele Sofija Vujić (1851-1921), glumica Srpskog narodnog pozorišta, i njena ćerka Milica-Milka Marković, glumica, reditelj i pisac.

Ignjat Hošek iz kuće sa brojem 17. još u 19. veku je osnovao i potomcima ostavio oštračku radnju, koja i danas radi i bavi se istim poslom. U zgradi četiri kućna broja dalje, na njenom spratu 1874. živeo je Vasa Pelagić (1838-1908). U njoj je uhapšen i odveden u zatvor. U prizemlju se nalazila kafana “Crni jarac”, omiljeno mesto okupljanja književnika i boema.

PRVI FENjERI

Prve fenjere sa uličnom rasvetom Dunavska je dobila dve godine pred bunu, da bi osvetljavanje gradskih ulica počelo sistemski da se rešava tek od druge polovine 19. veka. Izgradnjom električne centrale 1910. godine, centralne novosadske ulice dobijaju modernu rasvetu.

SRUŠENA ČUVENA KAFANA

Čuvena kafana “Kod engleske kraljice”, u Dunavskoj ulici, srušena je negde oko 1898. godine, jer se našla na putu ambicioznom graditeljskom poslu – izgradnji zgrade suda i zatvora. Zvanični datum završetka može se smatrati 1900. godina, tada su useljene sve neophodne službe. Šezdesetih godina 20. veka zgrada suda je dodeljena Muzeju Vojvodine, a 1988. u bivšu zgradu zatvora, veoma temeljno obnovljenu i adaptiranu, uselio se Arhiv Vojvodine.

BOGATA IZMEĐU DVA SVETSKA RATA

U periodu između dva svetska rata, Dunavska ulica je ostala “samo” bogata ulica prodavnica i ugostiteljskih objekata, suda i zatvora, u čijem zaleđu će se na jednoj strani naći Riblja pijaca, a na drugoj Sokolski dom. Postala je elitna ulica ekskluzivnog stambenog i poslovnog prostora i kvalitetnog provoda. Šarenilo jezika, kultura i pisama, bogata ponuda raznih kuhinja, modnih stilova, kvalitetne muzike, neposredna blizina pozorišta, salonski stanovi, doprinelo je da život u Dunavskoj ulici buja, na drugačiji način od dotadašnjeg.

Izvor: telegraf.rs